Dziwne są losy naszego myślenia. Im bardziej dążymy do refleksyjnej ścisłości, tym bardziej towarzyszy nam poczucie, że istota rzeczy gdzieś ucieka, im bardziej złożony mechanizm dowodzenia, tym bardziej niepochwytna sama empiryczna materia myśli. A przecież to rozchodzenie się pragnień, intencji i opisywanego świata jest tak stare, jak stara jest nowoczesność. W klasycznej opowieści emancypacyjnej, czyli Dialektyce oświecenia, sprzeczności te zaznaczają się wraz z pojawieniem się języka, w słynnej scenie spotkania Odyseusza z Polifemem. Prosta dwuznaczność słowa, ambiwalencja zapisana w gramatyce, a w konsekwencji ontologia świata, pokazuje, że przejście od magicznej i rapsodycznej funkcji mowy do jej funkcji semantycznej jest nieodwołalne i jednokierunkowe. Toteż każda próba powrotu do sytuacji, w której słowa są rzeczami i na odwrót, musi skutkować regresją do stanu pierwotnego, pełniącego rodzaj fantazmatu bezpośredniego poznania i egzystencjalnej autentyczności. Chodzi tu jednak o coś więcej, o rodzaj myślenia poprzez obrazy, które nie stanowią ani reprezentacji, ani mimetycznej odbitki. \

Podstawowe zadanie humanistyki postsekularnej nie polega na wykroczeniu poza binaryzm świeckie – religijne, lecz na rozpuszczeniu języków. Czyli poluźnieniu społecznej komunikacji dotyczącej tego, w co ludzie wierzą albo jak obojętna jest dla nich wiara i jak chcieliby uzgodnić wynikające z tego konsekwencje. W tym sensie postsekularność jest zaledwie początkiem, którego niewyobrażalny, acz konieczny horyzont stanowi pluralizm. \

Wybór zaproponowanego tematu wiąże się z doświadczeniem kryzysu humanistyki we współczesnym świecie społecznym, a także z rolą humanistyki w kulturze, węziej zaś w nauce. O tym, że humanistyka we wszystkich tych obszarach ludzkiego świata jest w kryzysie, nie trzeba przekonywać. Choć od wielu lat prowadzone są badania w ramach krytycznych studiów nad uniwersytetem, głównie w obszarze uniwersytetów zachodnich, to jednak nie dają one nadziei na pozytywne koncepcje humanistyki. Właśnie dlatego warto zgłosić propozycję, by okrężną być może drogą próbować zarysować możliwe oraz zrealizowane wizje polskiej humanistyki powojennej. Wcielane w życie z porażkami, sukcesami lub tylko z częściowo pozytywnymi skutkami koncepcje humanistyki, które ze względu na określone warunki kulturowe i polityczne nie mogły być wdrożone, albo były, lecz zostały zapomniane lub zdewaluowane, a dziś mogłyby się okazać inspirujące ze względu na sposób ich ukształtowania i odziaływania na społeczny obieg wiedzy humanistycznej. \

Reguły rządzące światem Zagłady doprowadziły do wytworzenia odrębnych przestrzeni, niepokrywających się ze sobą niemal zupełnie. Przestrzeń dostępna dla Żydów stała się – by użyć sformułowania Jerzego Jedlickiego – światem wyłączonym – zamieszkanym przez byty, którym odmawiano nie tylko prawa do życia, lecz także prawa do nazywania się ludźmi Do przestrzeni tej należały zarówno miejsca realne, między innymi getto, kryjówki po „stronie aryjskiej” – w ogóle „strona aryjska”, w tej jej części, po której poruszali się ukrywający się Żydzi: z ulicami miast, gospodarstwami wiejskimi, lasem – jak i sfera symboliczna, zasiedlona przez ludzi-duchy, zajmujących miejsce w przestrzeni, a zarazem niewidzialnych. Pytanie, „jak człowiek jest” w przestrzeni w kontekście doświadczenia Zagłady, nabiera więc zupełnie nowych sensów. Przestrzeń, nawet ta bezpośrednio doświadczana, przestaje być udomowioną okolicą, stając się źródłem ciągłego zagrożenia. Samo bycie staje się problematyczne, źle widziane i niebezpieczne. \

Jasne jest, że humanistyka nie może być mową dinozaurów, nie może też proponować paliatywów, w sytuacji gdy pacjent, czyli dyskursy humanistyczne, cierpi na zasadniczy i chroniczny niedowład. Nic dziwnego zatem, że najciekawsze propozycje nie przychodzą ze strony świata rewizji starych języków, lecz wyłaniają się z humanistyki publicznej, nadrzędnej, jak się natenczas wydaje, wobec humanistyki politycznej czy zaangażowanej. Różnica nie jest tu czysto werbalna, sprawa dotyczy bowiem nie tyle tego, jak zdefiniujemy czy zakreślimy pole naszego oddziaływania, ile tego, jak szybko uświadomimy sobie, w jakim stopniu to, co publiczne, stało się (na dobre i złe) istotniejsze od tego, co polityczne. \