EN
„Teksty Drugie. Teoria literatury, krytyka, interpretacja” (ISSN 0867-0633) to dwumiesięcznik literaturoznawczy wydawany od 1990 przez Instytut Badań Literackich PAN we współpracy ze Stowarzyszeniem Pro Cultura Litteraria.
EN

Artykuły: Przemysław Czapliński

Alternowanie dziejów. Wyobraźnia historyczna w polskiej prozie przełomu XX i XXI wieku

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2022 / 3

Artykuł omawia dwie fale historii alternatywnych w literaturze polskiej: pierwsza (lata 90. XX wieku) miała charakter rewizyjny, druga (lata naste XXI wieku) – charakter kompensacyjny. Wyjaśnieniu tej negatywnej ewolucji służy kategoria wyobraźni historycznej, która sama w sobie również podlega historycznym zmianom. Jej wyjściowy stan (schyłek komunizmu) określało zredukowanie wspólnotowych zainteresowań; wyobraźnia historyczna schyłku XX wieku była indywidualistyczna, podejrzliwa wobec planowania dziejów i wobec kolektywizmu, nastawiona na swobody jednostkowe i nieufna wobec dążeń równościowych. Zbiorowość jako wyzwanie powraca do wyobraźni historycznej w drugiej fali historii alternatywnych, które odsłaniają związek między stwarzaniem historii i poszerzaniem podmiotu kolektywnego.

Słowa kluczowe: historie alternatywne, wyobraźnia historyczna, historie bezalternatywne, utopia, dyskurs antyutopijny, groteska antyhistoriozoficzna

Otwieranie przyszłości

Numer: 2022 / 3

Artykuł stanowi krótkie wprowadzenie w problematykę definiowania przyszłości. Poszczególne jego części odsyłają do następujących zagadnień: przyczyn zainteresowania tematyką przyszłości, przyszłością jako wyzwaniem, przyszłością jako zagrożeniem (z centralną kategorią katastrofy), dyskursem nadziei oraz dialektyką nowości i powtórzenia. Ponadto artykuł omawia najważniejsze wątki badawcze pojawiające się w artykułach prezentowanych w numerze 3/2022 „Tekstów Drugich”.

Słowa kluczowe: przyszłość, koniec historii, katastrofa, środowisko, nadzieja, alternatywa, utopia, nostalgia, rewolucja

Zaplątani w bunt

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2021 / 6

Artykuł stanowi krótkie omówienie dziejów cyberpunku ze szczególnym nastawieniem na jego potencjał buntowniczy. Początkowo (od momentu ukazania się powieści Neuromancer W. Gibsona, 1984, aż do schyłku XX wieku) buntowniczość cyberpunku utożsamiano ze zdolnością do stoczenia męskiej walki z siecią informatyczną i jej zarządcami; w II dekadzie XXI wieku cyberpunk rozpoznaje wszechobecność sieci informatycznych w życiu zbiorowym oraz zróżnicowanie władzy sieciowej nakierowane na płeć, klasę i rasę. Indywidualny męski bunt przeciw tak rozgałęzionej i zróżnicowanej sieci okazuje się niewystarczający – konieczne jest wykorzystanie sieci do stworzenia społecznych więzi.

Słowa kluczowe: cyberpunk, sieć, bunt, podmiot, autonomia, władza, płeć, klasa, rasa

Niewspólna. Kilka uwag o ojczyźnie

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2021 / 3

Artykuł omawia esej J.J. Lipskiego Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy, traktując go jako matrycę patriotyzmu. Zasadnicze pytanie tekstu brzmi: czy w ojczyźnie zaprojektowanej przez Lipskiego zmieszczą się tożsamości nieprawomocne (kobieta, gej, chłop), które określić można jako „podporządkowani swoi” (albo „wewnętrzni obcy”)? W zakończeniu autor stawia pytanie, czy „ojczyzna” jest nam dziś jeszcze potrzebna.

Słowa kluczowe: ojczyzna, patriotyzm, megalomania, ksenofobia, patriotyzm krytyczny, tożsamości nieprawomocne, podporządkowany swój, wewnętrzny obcy

Narracje i medycyna

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2021 / 1

Artykuł omawia historyczne uwarunkowania medycyny autonomicznej, skutki tej autonomii oraz proces przekształcania medycyny narracyjnej w medycynę komunikacyjną. Przemiana ta rodzi trzy żywotne problemy medycyny narracyjnej: metodologiczny, edukacyjny i ekonomiczny.

Słowa kluczowe: medycyna narracyjna, medycyna autonomiczna, autorytet lekarski, państwo nowoczesne, paradygmaty medyczne, edukacja medyczna, dostępność opieki medycznej

Opiekuńcza utopia

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2021 / 1

Tekst omawia podstawowe definicje medycyny narracyjnej, historyczne uwarunkowania narodzin tej praktyki, implikowaną przez medycynę narracyjną koncepcję kręgów narracyjnych oraz polskich prekursorów.

Słowa kluczowe: medycyna narracyjna, medycyna jako system, kręgi narracyjne, uspołecznienie medycyny, utopia medyczna

Końca świata nie będzie. Parafraza krytycznoliteracka

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2020 / 1

Wyjściowa negatywna teza artykułu mówi, że końca świata – jako doświadczenia nagłego i wspólnego – nie będzie. Teza pozytywna brzmi: postapokalipsa to ciąg lokalnych katastrof różnicujących życie istot, które przetrwają. Dla przetrwania kluczowe znaczenie będą miały sieci społecznej solidarności oraz sprawność funkcjonowania służb publicznych. Zgodnie z tym rozumieniem artykuł omawia powieści, które fabularyzują konsekwencje kryzysu/ katastrofy. Proponowany podział na trzy grupy uwzględnia powieści, które ukazują: 1) rozpad państwa (bądź nawet struktur ponadnarodowych takich, jak Unia Europejska czy Europa Środkowowschodnia); 2) narodziny nowej formy ustrojowej – demokracji stanu wyjątkowego – jako odpowiedź na kryzys; 3) przejście od demokracji do dyktatury jako rezultat instrumentalnego wykorzystania dyskursu klimatycznego dla zwiększenia kontroli nad społeczeństwem. Jako osobne dzieło artykuł omawia poemat Salci Hałas Potop stanowiący przykład językowej samoobrony przed dominującymi dyskursami politycznymi.

Słowa kluczowe: kryzys, katastrofa, postapokalipsa, demokracja stanu wyjątkowego, dyktatura, przemoc, językowa samoobrona.

Gatunek orientacyjny. Reportaż polski na przełomie XX i XXI wieku

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2019 / 6

Artykuł stanowi skrótową prezentację historii polskiego reportażu od lat 90. XX wieku do schyłku II dekady XXI wieku. W okresie tym reportaż stał się gatunkiem orientacyjnym w trzech znaczeniach: po pierwsze, jako gatunek łączący literackość z faktograficznością stał się formą pojemną i zmąconą; po drugie, jako gatunek awansujący i ostatecznie zyskujący równoprawność względem literatury fikcyjnej reportaż nabrał charakteru wskaźnika przemian zachodzących w hierarchiach kulturowych, w preferencjach czytelniczych i w systemie literackim; po trzecie, ze względu na podwójną kwalifikację (prawda i zmyślenie) reportaż usytuował się w centrum systemu gatunkowego, oddzielając od siebie bieguny „czystego dokumentu” i „czystej fikcji”.

Słowa kluczowe: reportaż, gatunek orientacyjny, literackość i faktografia, polska szkoła reportażu.

Księga założycielska polskiego kapitalizmu. O „Ziemi obiecanej” Reymonta

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2019 / 5

Artykuł jest interpretacją Ziemi obiecanej W.S. Reymonta jako obrazu kapitalistycznego inferno i jako zarysu możliwości stworzenia lepszego kapitalizmu. Warunkiem przejścia z fałszywej do prawdziwej ziemi obiecanej jest połączenie produktywności nowej klasy społecznej z arystokratyczną dystynkcją.

Słowa kluczowe: kapitalizm, maszyna-fabryka, energia, dywiduacja, dystynkcja, klasa produkcyjna, klasa próżniacza, klasa postszlachecka.  

Rozmowa przeciw ekstazie. O kłopotach z autobiografią (nie tylko) komunistyczną

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2018 / 6

Artykuł przedstawia skróconą historię fenomenu literackiego, jakim od schyłku lat 70. stały się dwie formy rozmowy – wywiad-rzeka i wywiad-delta. Analiza najważniejszych dzieł (wywiady Miłosza z Watem, Beresia z Konwickim, książki Trznadla i Torańskiej) dowodzi, że zrodziły się one z potrzeby otwarcia stalinizmu na społeczną interpretację i włączenia wiedzy o nim do społecznych strategii tworzenia kultury dialogowej. Główne tezy artykułu: 1) wywiad-rzeka i wywiad-delta przejęły funkcje (zablokowanej z racji niewiarygodności) autobiografii komunistycznej; 2) obie formy wywiadu projektowały dialogowość jako zasadę kultury i działały na rzecz większej zwrotności oraz równości komunikacji społecznej; 3) zarówno transformacja ustrojowa lat 90. XX wieku, jak i zwrot prawicowo-nacjonalistyczny drugiej dekady XXI wieku należą do kultury monologowej, która (w podobny sposób, jak stalinizm) blokuje autobiografię (w związku z czym można spodziewać się za kilkanaście lat kolejnych wywiadów-rzek i wywiadów-delt wyjaśniających ekstazę kreowania historii).
Słowa kluczowe: wywiad-rzeka, wywiad-delta, podmiot ekstatyczny

Marcowe pisanie. O dwóch modelach przetwarzania historii

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2018 / 3

Artykuł jest mikrosyntezą literatury polskiej poświęconej wypędzeniu Żydów z Polski w 1968 roku. Rozwój tej literatury określają trzy prawidłowości historyczne: 1) w miarę upływu lat liczba tekstów poświęconych Marcowi rośnie (co sygnalizuje, że Marzec ’68 jest uznawany za jedno z kluczowych wydarzeń i nadal aktualną zagadkę polskiej historii nowoczesnej); 2) w piśmiennictwie coraz mniejszą rolę odgrywa literatura fikcyjna, a coraz większą – literatura świadectwa (wspomnienia, pamiętniki, autobiografie, wywiady, quasi-dokumenty); 3) w Marcowym pisaniu na przełomie lat 80. i 90. nastąpiła wymiana dominującego wzorca opowieści – z tragicznego na melodramatyczny. Oba modele zostają omówione jako sposoby przedstawiania narodzin, rozpadu i (ewentualnej) regeneracji więzi społecznej. Kluczowa różnica między nimi dotyczy orzekania o możliwości istnienia dalszego ciągu relacji polsko-żydowskich.

Słowa kluczowe: Marzec ’68, pogrom upaństwowiony, model tragiczny, model melodramatyczny, historia rozmówiona, melodramat władzy.

Śmierć, śmierć, inne życie. Wieś w literaturze polskiej przełomu XX i XXI wieku

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2017 / 6

Tekst stanowi omówienie przemian pozycji wsi w kulturze i prozie polskiej przełomu XX i XXI wieku. Podstawowe tezy: 1) w latach 90. XX wieku zanika nurt chłopski w literaturze (ze względu na utratę reprezentacji symbolicznej i politycznej), a w jego miejsce pojawia się proza o tematyce wiejskiej; 2) fabularnym wykładnikiem podwójnej śmierci nurtu chłopskiego staje się motyw umierania wsi (wyludnienia, biedy) oraz status nieumarłych (upiorów, widm) nadawany zbiorowości wiejskiej; 3) dopiero w tekstach drugiej dekady XXI wieku wieś przedstawiana w literaturze zaczyna wytwarzać nowe więzi społeczne, nowe metody produkcji i zmienioną narrację.

Słowa kluczowe: nurt chłopski, wieś, reprezentacja, nieumarli, kapitalizm, samodzielność

Poszerzanie pola Zagłady

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2017 / 2

Tekst omawia środowiskową historię Zagłady jako refleksję nad relacjami między masową śmiercią i jej lokalizacją. Koncepcja ta (tworząca wiązkę luźno ze sobą powiązanych lub nawet osobnych praktyk) powstała na skrzyżowaniu badań Holokaustu, ekologii i posthumanistyki. Jej skutkiem wstecznym jest zmiana ontologii w badaniach nad Zagładą, wyrażająca się w dostrzeżeniu środowiska jako miejsca, świadka, sojusznika czy nawet współsprawcy ludobójstwa. Konsekwencją dalszą wydaje się konieczność poszerzania pola badań, tak, aby możliwe było przejście od środowiskowej historii eksterminacji do eksterminacyjnej historii środowiska.

Słowa kluczowe: Zagłada, ekologia, posthumanistyka, środowiskowa historia Zagłady, eksterminacyjna historia środowiska

Sploty

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2017 / 1

Tekst przedstawia nowe propozycje badawcze, jakie pojawiły się w humanistyce ostatniej dekady, określając wspólne dla nich braki (przede wszystkim metodologiczne) i wspólne funkcje (splatanie badacza z badanym obiektem, humanistyki z naukami ścisłymi, nauki ze społeczeństwem). 

Słowa kluczowe: nowa humanistyka, semi-metody, sploty.

Bunt w ramach pamięci. „Solidarność”, rewolucja, powstanie

Indeks autorów: Przemysław Czapliński
Numer: 2016 / 6

Artykuł – będący polemiką z tekstem M. Zaremby – opiera się na założeniu, że pamięć zbiorowa ruchu „Solidarnościowego” (wypadkowa wiedzy o przeszłości i poszukiwania racji dla działań teraźniejszych) była wytwarzana i odtwarzana; dynamika wspierała dążenia rewolucyjne w okresie 1980-1981 (kiedy to pamięć okazywała się niewystarczająca) oraz działania powstańcze w okresie od 13 XII 1981 do 1989 (kiedy to matryca powstańcza podpowiadała niedobre rozwiązania). Istoty różnic między okresami szukam nie w głoszonych ideach, lecz w wypracowywanych formach komunikacji – inkluzywnych w okresie pierwszym, hierarchicznych w okresie drugim. Za ważny czynnik pamięci „S” uznaję też „imperatyw komiczny”, który podważał język oficjalny i patos działań opozycyjnych.
Słowa kluczowe: pamięć zbiorowa, powstańcze ramy pamięci, bunt przeciw pamięci, rewolucja, powstanie, imperatyw komiczny.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji