EN
„Teksty Drugie. Teoria literatury, krytyka, interpretacja” to dwumiesięcznik literaturoznawczy wydawany od 1990 przez Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk we współpracy ze Stowarzyszeniem Pro Cultura Litteraria
EN

Język, umysł, mózg / 2011 / 1-2

Cogito' i historia szyszynki

Indeks autorów: Grzegorz Grochowski

Wstęp do numeru 1-2/2011. Język, umysł, mózg.

Ekscesy (andro)tekstu

Indeks autorów: Agnieszka Wróbel

Recenzja: Ryszard Koziołek, Ciała Sienkiewicza. Studia o płci i przemocy, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2009.

Droga naukowa Anny Wierzbickiej. Od składni polskiej prozy renesansowej do semantyki międzykulturowej

Indeks autorów: Jerzy Bartmiński

Autor przedstawia syntetycznie dorobek naukowy Anny Wierzbickiej podkreślając, że wyrasta on z tradycji europejskiej (Leibniz, Bogusławski, Apresjan) i nosi wyraźne piętno slawistyczne, polskie, mentalnie i genetycznie, choć aktywnie dialoguje z anglo-amerykańską lingwistyką kognitywną Lakoffa i Langackera. Dzieli drogę naukową Anny Wierzbickiej na dwa etapy: polsko-warszawski, dekada 1961-1972, i zagraniczny, australijski, kiedy w roku 1972 objęła stanowisko profesora w Uniwersytecie w Canberra w Australii i punktuje najważniejsze idee naukowe Wierzbickiej: uznanie semantyki za fundament i centrum lingwistyki, założenie istnienia „elementarnych jednostek semantycznych” (ang. primes), semantycznych atomów, oraz zasobu elementarnych reguł gramatycznych znanych wsztskim językom świata; postulat definicji leksykograficznych opartych prostych (elementarnych) jednostkach semantycznych i dowartościowanie potoczności, czyli intuicji przeciętnego użytkownika języka; konsekwentne pokazywanie podmiotowego charakteru znaczenia m. in. poprzez definiowanie aktów mowy z perspektywy pierwszej osoby; rozwiązanie problemu antynomii między uniwersalizmem a absolutnym relatywizmem i stworzenie metodologicznych podstaw dla semantyki międzykulturowej. Podkreślono krytyczne podejście Wierzbickiej do etnocentryzmu anglo-amerykańskiego, a na koniec wskazano tez pewne kwestie dyskusyjne.

Afazja i jej mózgowe mechanizmy

Indeks autorów: Danuta Kądzielawa

Zaburzenia w językowym funkcjonowaniu człowieka są przedmiotem zainteresowania społecznego od najdawniejszych wieków historii naturalnej. Klasyczny okres rozwoju afazjologii zaczyna się w roku 1860 od zaprezentowania przez Paula Brokę pacjenta neurologicznego z głębokimi zaburzeniami mowy ekspresyjnej, a kończy umownie w roku 1950, poprzedzającym okres intensywnego rozwoju nowych interdyscyplinarnych kierunków badań nad mową i językiem, w tym – neurolingwistyki i neuronauki poznawczej , ukierunkowanej na badanie relacji języka i czynności mowy z ich mózgowiowymi mechanizmami , rozpatrywanymi u pacjentów neurologicznych i osób zdrowych. Wraz z rozwojem stanowisk teoretycznych i badań nad poznawczą reprezentacją języka jako systemu i formami jego zastosowania w komunikacji społecznej zmieniają się poglądy na temat związku tych reprezentacji ze strukturami mózgu i szerzej – mózgowia, którego aktywność coraz częściej rozpatruje się w kategoriach modeli sieci neuronalnych.

Wokół 'Kapuściński non-fiction'. Próba podsumowania i ewaluacji dyskusji

Indeks autorów: Paweł Zajas

Artykuł jest próbą krytycznego spojrzenia na polemikę wokół biografii Ryszarda Kapuścińskiego autorstwa Artura Domosławskiego (2010). Pozostawiając na boku kontrowersje natury politycznej i prywatnej uważam, że dyskusja, którą owa publikacja zapoczątkowała, jak najbardziej zasługuje na literaturoznawcze opracowanie. Mimo wysokiej temperatury sporu dało się z niego wydestylować dwie wizje literatury niefikcjonalnej, reprezentowane kolejno przez zwolenników postępującej „hybrydyzacji” tego gatunku, dających pełne przyzwolenie na wypracowaną przez Kapuścińskiego licentia poetica oraz obóz jej krytyków, wskazujących na potrzebę określenia granicy dzielącej fikcję od nie-fikcji. Poszczególne głosy mówiły wiele o estetyce recepcji literatury niefikcjonalnej oraz postulowanych dyrektywach genologicznych.

Bachtin i powszechna abolicja

Indeks autorów: Michał Mrugalski

Recenzja: Galin Tihanov, Pan i niewolnik. Lukács, Bachtin i idee ich czasów, przeł. M. Adamiak, red. naukowa D. Ulicka, Oficyna Naukowa, Warszawa 2010.

O Domosławskim i jego krytykach

Indeks autorów: Grzegorz Wołowiec

Artykuł jest polemiką z dominującym odczytaniem głośnej książki Artura Domosławskiego Kapuściński non-fiction jako biografii demaskatorskiej, dążącej do skompromitowania słynnego reportera. W opinii autora artykułu intencja książki Domosławskiego była wprost odwrotna. Refleksja nad życiem i twórczością Kapuścińskiego stanowi dla Domosławskiego punkt wyjścia do szczerej, krytycznej rewizji wspólnej im obu i nadal uważanej przez Domosławskiego za aktualną lewicowej tradycji ideowej. Konicznymi elementami tej rewizji są także wątki książki, które ocenione zostały przez wielu czytelników jako szczególnie kontrowersyjne: dotyczące życia osobistego pisarza oraz jego strategii reporterskiej. Przebieg recepcji książki Domosławskiego autor artykułu uznaje za szczególnie wyrazisty symptom patologicznej sytuacji panującej w obrębie polskiego dyskursu rozliczeniowego z komunizmem.

Don Ildebrando w świetle ‘iettatury’. Próba interpretacji etnologicznej opowiadania Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

Indeks autorów: Agata Przybylska

Artykuł ukazuje miejsce przesądu rzucania uroków (iettatury) w kulturze włoskiego Południa (Italia Meridionale) i konfrontuje opowiadanie Don Ildebrando z literaturą przedmiotu. Omawiając iettaturę z punktu widzenia etnologii, ukazuje zależności między sądami pisarza a poglądami de Martina i zbieżność stylistyczną opowiadania z dziełem Niccoli Valletty. Określa również miejsce utworu Herlinga na tle wypowiedzi poświęconych iettaturze, takich jak komentarz Benedetta Crocego w czasopiśmie „Quaderni della Critica” czy Il Corricolo Aleksandra Dumasa. Stara się pokazać, w jaki sposób teoretyczna wiedza pisarza wpływa na świat przedstawiony opowiadania: z tego punktu widzenia analizuje motyw oczu oraz omawia kategorię przestrzeni a także charakteryzuje postaci bohaterów, w których uwydatnia reakcje psychiczne będące pochodną wiary w istnienie iettatury. W zakończeniu omawia rolę narratora w zwiększeniu atrakcyjności opisywanego zjawiska.

Uniwersalia ugruntowane empirycznie

Indeks autorów: Anna Wierzbicka

Autorka zajmuje stanowisko w debacie o uniwersaliach językowych.

Przebieram nogami

Indeks autorów: Marian Płachecki

Polemika z recenzją H. Markiewicza (Antropologia pozytywizmu czy jego czarna legenda, Teksty Drugie, 2010 nr 5)

Gombrowiczowskie żarty z Heideggera

Autorka omawia zagadnienia filozoficzne obecne w Kosmosie Gombrowicza, badając krytyczną i ironiczną postawę autora wobec myśli Heideggera.

Niemożliwa, ale niezbędna

Indeks autorów: Henryk Markiewicz

Autor omawia tezy artykułu Ryszarda Nycza Możliwa historia literatury („Teksty Drugie” 2010 nr 5). Przypomina, że przeoczony przez Nycza pozytywistyczny i postpozytywistyczny model historii literatury szeroko uwzględniał postulowane przez niego uwarunkowania kontekstowe, nadto zaś w późniejszej fazie wyodrębniał zjawiska literackie na zasadzie nie narodowej, lecz funkcjonalnej, co łączyło się ze stosunkowo najmniejszymi trudnościami. Nie jest jasne, jak miałoby wyglądać budowanie historii literatury na zasadzie tego, co różnojęzyczne, etnicznie hybrydyczne i zdeterytorializowane. Rozpatrywanie jej w kategoriach relacji centrum-peryferie także nie zapewnia przejścia do syntezy historycznoliterackiej. Zauważa wreszcie autor, że Nycz głosi najpierw aspektowy i sperspektywizowany sposób uprawiania historii literatury, w zakończeniu jednak postuluje opisanie historii literatury „taką, jaką rzeczywiście była” wskutek realnych warunków swego rozwoju. Takie odejście od panującego relatywizmu uważa autor za bardzo pożądane.

O języku, mózgu, ekstatycznych stanach religijnych i twórczości artystycznej

Indeks autorów: Jan Kordys

Wychodząc od omówienia historii badań nad afazją, autor przedstawia różne stanowiska wobec hipotetycznych neurologicznych podstaw wierzeń religijnych.

Neurony lustrzane i ewolucja języka

Indeks autorów: Michael C. Corballis
Tłumacze: Maciej Mrozik

Autor dowodzi, iż ludzki język mówiony wywodzi się z gestów i omawia prawdopodobny udział neuronów lustrzanych w tej ewolucji.

Narracja w doświadczeniu ludzkim

Indeks autorów: Hanna K. Ulatowska
Tłumacze: Anna Kinecka

Artykuł opisuje przebieg dwudziestoletnich badań autorki nad narracją w życiu ludzkim. [Przeł. A. Kinecka, B. Zakrzewski]

Neurosemiotyka mowy ustnej a funkcjonalna asymetria mózgu

Tłumacze: Danuta Ulicka

Autor omawia zagadnienia, jakie wyłaniają się w badaniach nad neurosemiotyką w świetle funkcjonalnej asymetrii mózgu. [Przeł. D. Ulicka. Współpr. J. Kordys, W. Grajewski]

O ewolucji przekształcanie i przekazywania informacji we wspólnotach ludzkich i zwierzęcych

Tłumacze: Danuta Ulicka

Autor omawia najważniejsze zagadnienia związane z porównaniem ludzkich i zwierzęcych systemów komunikacyjnych. [Przeł. D. Ulicka. Współpr. J.Kordys, W. Grajewski]

Propheta in patria sua

Indeks autorów: Katarzyna Chmielewska

Recenzja: Igor Stokfiszewski Zwrot polityczny, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2009.

Kilka uwag o znaczeniu badań nad afazją dla teorii narracji

Tłumacze: Anna Kinecka

Autorki pokazują, do jakiego stopnia analiza narracji dostarcza materiałów ilustrujących związek między tym, co dzieje się na poziomie zdań, a tym, z czym mamy do czynienia na poziomie dyskursu. Omawiane dane pochodzą od pacjentów z afazją. Przeł. A. Kinecka, B. Zakrzewski. Współpr. J. Kordys, G. Grochowski.

Ogród - neurosemiotyka - ideologia

Indeks autorów: Katarzyna Kaczmarczyk

Artykuł opisuje ogród na dwa sposoby: z jednej strony jako bodziec modelujący reakcje i działania odbiorcy poprzez stymulowanie określonych obszarów jego mózgu, z drugiej strony jako narzędzie wpływania na społeczeństwo. Dwie perspektywy: neuroestetyczna i ideologiczna okazują się wzajemnie dopełniać. Odkrywają siłę perswazyjną ogrodu kryjącą się w bliskości jego percepcji do odbioru środowiska naturalnego oraz odczytywaniu tego, co nasycone jest znaczeniami jako przezroczystego semantycznie lub interpretowaniu tworzonych w ogrodzie sensów jako immanentnie wpisanych w naturę.

Zwierzę mniej doskonałe [Przeł. M. Mrozik]

Indeks autorów: Daniel Heller-Roazen
Tłumacze: Maciej Mrozik

Autorka rozważa znaczenie terminów więcej i mniej w odniesieniu do zdolności językowych.

Głos, czyli wszystko

Indeks autorów: Maria Prussak

Recenzja: Jacek Kopciński Nasłuchiwanie. Sztuki na głosy Zbigniewa Herberta, Towarzystwo „Więź”, Warszawa 2008.

Listy do Jerzego Pietrkiewicza. Wprowadzenie: Tul'si Kamila Bhambry

Indeks autorów: Witold Gombrowicz

Niepublikowane wcześniej listy Gombrowicza do Jerzego Pietrkiewicza, profesora literatury polskiej na Univeristy of London, tłumacza, poety, prozaika.

Nieznane artykuły z Kuriera Porannego. Wprowadzenie William Leidy

Indeks autorów: Witold Gombrowicz

Cztery artykuły Gombrowicza z Kuriera Porannego, odkryte w 2010 roku przez Williama Leidy.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji