EN
„Teksty Drugie. Teoria literatury, krytyka, interpretacja” to dwumiesięcznik literaturoznawczy wydawany od 1990 przez Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk we współpracy ze Stowarzyszeniem Pro Cultura Litteraria
EN

Gdzie są moje granice? / 2008 / 6

Kilka uwag o literaturze i języku

Indeks autorów: Marta Zielińska
Numer: 2008 / 6

Wstęp do numeru 6/2008, Gdzie są moje granice? Tekst traktuje o zanikaniu literatury i przejmowaniu jej roli przez inne dyskursy współczesności oraz o ograniczeniach, jakie nakłada język na piszącego w nim człowieka – zarówno przy wyrażaniu doświadczeń osobistych , jak i przy próbach opisu obcych kultur.

Gdzie są moje granice ? O postkolonializmie w literaturze

Indeks autorów: Maria Delaperrière
Numer: 2008 / 6

Światopogląd postkolonialny stworzył nową perspektywę badawczą pozwalającą odnowić dotychczasowe spojrzenie na literaturę. Do dziś dokonują się zmiany w podejściu do tekstu literackiego, w którym relacja „środka“ i „peryferii“ okazuje się względna. To osłabienie podziałów kulturowych kryje w sobie jednak niebezpieczeństwo chaosu i zarazem uniformizacji. Stąd dalsze pytania dotyczące tożsamości kulturowej jako gwarancji istnienia podmiotowego. W perspektywie postkolonialnej na pierwszy plan wysuwa się relacja „Ja-Inny“ jako jedyna możliwość samookreślenia. Tekst literacki pełni wtedy rolę nie tylko poszerzania tożsamosci kulturowej, ale przede wszystkim uobecniania granic indywidalnych jaźni w procesach porównawczych. W zastosowaniu do literatury polskiej takie podejście może prowadzić do nowej równowagi między „środkiem“ i „peryferią“ dzięki działaniom interaktywnym.

Polski dyskurs kresowy w niefikcjonalnych zapisach międzywojennych. Próba lektury w perspektywie postcolonial studies

Indeks autorów: Hanna Gosk
Numer: 2008 / 6

W tekście omówione zostały wybrane międzywojenne reportaże, wspomnienia, zapisy eseistyczno-wspomnieniowe poświęcone problematyce wschodnich województw II Rzeczpospolitej (Kresów). Ich lektury dokonano z uwzględnieniem perspektywy postcolonial studies, co pozwoliło pokazać, jak funkcjonuje ówczesny polski dyskurs dominujący, tj. ustanawiający naturalizowaną formę reprezentacji i skalę wartości w niefikcjonalnym zapisie na temat tych ziem. Analiza dowodzi, iż międzywojenny dyskurs kresowy, który występuje w przywołanych tekstach, ujawnia jednocześnie cechy dyskursu kolonizatora jak i dyskursu byłego skolonizowanego tzn. dyskursu postzależnościowego (związanego z sytuacją uwolnienia się od zależności zaborowej).

Antysemickie wątki w polskim kanonie literackim. Próba przekonstruowania problemu

Indeks autorów: Leonard Neuger
Numer: 2008 / 6

Autor podejmuje próbę przekontruowania problemu wątków, które w trakcie niedawnej dyskusji nad polskim kanonem literackim uznawano za antysemickie. Punktem wyjścia jest konstrucja ekskludowanego Żyda syntetycznego i diabolicznego, która najpełniej wystąpiła w „Worku Judaszów“ Sebastiana Klonowica, by następnie przejść do odwrócenia tej konstrucji w „Panu Tadeuszu“ i wskazania na warunki inkluzji postaci. Z kolei w „Nie-boskiej komedii“ zwracam uwagę z jednej strony na powtórzenie kontrukcji Żyda diabolicznego, a z drugiej – na radykalne zakwestionowanie inkluzji i uznanie Żyda za „wallendrodycznego“ intruza (intruzja). Wreszcie, omawiając „Lalkę“, pokazuję z jednej strony zróżnicowanie inkludowanych postaci Żydow występujących na pierwszym planie powieści i przesunięcie pogardliwie traktowanego Żyda syntetycznego na drugi plan (ekskluzja), a z drugiej – w obliczu klęski utopii solidarystycznej w II tomie powieści – na ekskludowanie w niej postaci reprezentujących wartości, co stawia pod znakiem zapytania społeczny sens inkluzji.

Realizm podszyty fantastyką

Indeks autorów: Jerzy Jarzębski
Numer: 2008 / 6

W prozie ostatnich lat daje się zauważyć zwiększona obecność powieści i opowiadań, w których miesza się realistyczny obraz rzeczywistości z elementami fantastyki. Liczne przykłady tego zjawiska świadczą o tym, że pisarze i ich bohaterowie niezbyt dobrze radzą sobie z nadawaniem sensów i wymierzaniem sprawiedliwości światu w obrębie tego, co realne, przenosząc te funkcje w domenę fantastyki. Wyraża się w tym także poczucie bezradności wobec procesów globalnych, nad którymi jednostka przestała panować. Realizm tradycyjny jest nieosiągalny dlatego, że świata nie da się już pojąć i objaśnić bez zasobu legend i mitów przechowywanych i uruchamianych w sferze fantastyki.

Rzeczywistość nieprzedstawiona albo o przeszłości pewnego złudzenia

Indeks autorów: Tomasz Kunz
Numer: 2008 / 6

Artykuł poświęcony jest problematyce związanej ze sposobami pojmowania natury i charakteru rzeczywistości w literaturze nowoczesnej. Autor przypomina zasadnicze przeświadczenia i założenia dotyczące relacji między językiem a rzeczywistością, charakterystyczne dla dojrzałej fazy krytycznego nurtu literatury modernistycznej. Autor ujmuje projekt nowofalowy (Zagajewski, Kornhauser) jako istotny, choć często nieuświadomiony, punkt odniesienia dla twórców debiutujących w latach ’80 i ’90 ubiegłego wieku, którzy w sposób ostentacyjny zamanifestowali swoją niewiarę w społeczno-polityczne formy definiowania własnej tożsamości, społeczne powinności literatury i ideę nizideologizowanej, czekającej na swoje adekwatne przedstawienie rzeczywistości społecznej. W ten sposób literatura najnowsza podjęła (w zmienionej formie) kluczowa problematykę modernistyczną, co zaowocowało zasadniczą zmianą w postrzeganiu funkcji i roli literatury w przestrzeni społecznej po roku 1989 roku i koniecznością zmiany języka jej krytycznego opisu.

„Tyle jesteśmy warci, ile kochamy naszych bliźnich”

Indeks autorów: Józef Wróbel
Numer: 2008 / 6

Recenzja książki: Stosowność i forma. Jak opowiadać o Zagładzie, redakcja M. Głowiński, K. Chmielewska, K. Makaruk, A. Molisak, T. Żukowski, Kraków 2005.

Aschenschrift – pismo z popiołów

Indeks autorów: Dawid Skrabek
Numer: 2008 / 6

Recenzja książki: Aleksandra Ubertowska Świadectwo – Trauma – Głos. Literackie reprezentacje Holokaustu, „Universitas”, Kraków 2007.

Specyficzna odmiana pisania o pisarstwie lagrowym

Indeks autorów: Arkadiusz Morawiec
Numer: 2008 / 6

Recenzja książki: Bartłomiej Krupa Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisarstwa historycznego, „Universitas”, Kraków 2006.

Śmiertelna zgroza

Indeks autorów: Mieke Bal
Tłumacze: Krzysztof Kłosiński
Numer: 2008 / 6

Przyjmując za Lakoffem i jego następcami pogląd, że metafory stanowią podstawowe formy języka, autorka analizuje ukrytą w metaforach treść narracyjną, jednocześnie ukazując metaforyczny status pojęć teoretycznych (zarówno w naukach humanistycznych jak przyrodniczych). Rachunek zysków i strat wynikających z niedostrzegalnej często wszechobecności metafor prowadzi do wniosku, by traktować teorię jako pewną praktykę, którą, jako metaforę, rodzinne podobieństwo łączy z ideologią. Teoria zawsze pozostanie praktyką zakorzenioną w empirii, pozbawioną przypisywanego jej obiektywizmu.

Kłopoty z monografią

Indeks autorów: Marek Zaleski
Numer: 2008 / 6

Czy kłopoty jakie mają dziś badacze próbujący zmierzyć się z formą monografii historycznoliterackiej nie czynią ich postępowania fascynującą przygodą? Konstruowanie i interpretowania tekstu dzieła jako mniemanej całości oraz biografizowanie staje się działaniem zyskującym autobiograficzną i literacką ekspozyturę. Ten stan rzeczy, który dziś stał się przedmiotem uczonych komentarzy i dociekań, został dawno zauważony i opisany przez samych pisarzy.

Chłód świadomości albo Monsieur Teste o cierpieniu

Indeks autorów: Łukasz Musiał
Numer: 2008 / 6

Artykuł traktuje o jednej z najważniejszych postaci literatury XX wieku, Monsieur Teste – stworzonej i opisywanej w wielu opowiadaniach Paula Valéry. Postać ta stanowi rezultat swoistego eksperymentu literackiego. Poprzez swojego oryginalnego bohatera Valéry postanowił opisać dzieje świadomości „czystej”. Teste’a charakteryzuje „nieludzka” koncentracja umysłu i analityczne podejście do świata a także pragnienie całkowitej kontroli nad własną prowadzoną w odosobnieniu egzystencją. Egzystencją wystawioną na cierpienie, na fizyczny ból. Taki, który okaże się prawdziwym wyzwaniem dla matematycznych form, w jakie Monsieur Teste pragnie przekuć otaczającą go rzeczywistość.

Zapis i niewypowiedziane. Milczenie i rozpacz w Dziennikach Zofii Nałkowskiej

Indeks autorów: Anna Foltyniak
Numer: 2008 / 6

Tekst jest propozycją odczytania „Dzienników” Zofii Nałkowskiej koncentrując się na momentach, w których autorka sygnalizuje niemożność pisania, związaną z obecnością w jej biografii trudnych, bolesnych doświadczeń. Doświadczeń traumatycznych często zyskujących opracowanie w toku narracji dopiero po pewnym czasie. Owe momenty „niepisania”, stanowią istotne elementy w kształtowaniu autobiograficznej opowieści i dowodzą, że milczenie jest nieodzowną częścią autonarracji podmiotu.

Zobaczyć w sobie nic. Melancholia w Dzienniku intymnym Amiela

Indeks autorów: Piotr Śniedziewski
Numer: 2008 / 6

Szkic jest próbą interpretacji Dziennika intymnego Amiela w kategoriach melancholii. Kluczowym pojęciem dla zrozumienia refleksji filozofa szwajcarskiego jest pojęcie pustki: pusty jest świat, w którym żyje podmiot (wszystko jest tylko jego hipostazą), pusty jest sam podmiot, puste wreszcie (bo pozbawione końca i konkluzji) jest samo dzieło – Dziennik intymny. Konsekwencją tej logiki jest nowoczesna teoria straty w ujęciu Amiela – mniej istotne okazują się w tym przypadku pewne, romantyczne jeszcze konotacje; kluczowe są za to te elementy, które Amielowską stratę pozwalają postrzegać w kontekście filozoficznym oraz psychologicznym (na kilkadzięsiąt lat przed ustaleniami Freuda).

„Złamane pióro eksliterata”? O Szkicach Klina-Kaliszewskiego

Indeks autorów: Maria Kobielska
Numer: 2008 / 6

Artykuł omawia dwa tomy Szkiców pióra zapomnianego prozaika drugiej połowy XIX wieku, piszącego pod pseudonimem Klin. Stawia tezę o możliwości powiązania tych tekstów z nowoczesnym dyskursem eseistycznym, uzasadniając ją poprzez analizę ich poetyki, a w szczególności kształtowania autorskiego „ja”. Opis jego pokrewieństwa, ale nie tożsamości, z figurami dekadenta i dandysa pozwala na rekonstrukcję zawartego w tekście sceptyczno-krytycznego projektu poznawczego, specyficznej antropologii oraz – ostatecznie – oryginalnej kreacji podmiotu.

Prawa natury plus parę innych względów. O przyjęciu tomu poezji Ryszarda kapuścińskiego

Indeks autorów: Adam Poprawa
Numer: 2008 / 6

Autor analizuje krytycznoliteracką reakcję na tomik Kapuścińskiego Prawa natury. Kapuściński debiutował wierszami, niemniej pierwszy tomik wydał dopiero w roku 1986, a jego poezja zawsze spotykała się ze specyficznym przyjęciem. Przedmiotem analizy są teksty napisane i opublikowane po ukazaniu się tomiku, ale przed śmiercią jego Kapuścińskiego. Autor wykorzystuje w swych analizach problem Innego czy Obcego, który zajmował w ciągu paru minionych lat sporo miejsca zarówno w wypowiedziach Kapuścińskiego, jak i w poświęcanych mu komentarzach.

O podmiotowości. Nowe lektury dzieł Henryka Rzewuskiego

Indeks autorów: Kazimierz Bartoszyński
Numer: 2008 / 6

Autor zwraca uwagę na wzrost zainteresowania problemem sarmatyzmu w badaniach dziejów kultury polskiej. W ramach tak wyznaczonej tematyki interesuje pewnych badaczy nie tyle sama „materia historyczna” powstających naówczas powieści, ile raczej specyficzność punktów widzenia, jakimi dysponują pisarze tego kręgu, inaczej mówiąc, struktury podmiotowości i ich dzieł. Autor analizuje tę problematykę na przykładzie twórczości Henryka Rzewuskiego, przyglądając się jej w kontekście najnowszego stanu badań.

Wydarzenie, którego nie było, czyli Holokaust dla maluczkich

Indeks autorów: Zofia Mitosek
Numer: 2008 / 6

Artykuł opowiada dzieje literackiego falsyfikatu o wędrówce żydowskiej dziewczynki przez okupowaną przez Niemców Europę. Książka Przeżyć z wilkami, napisana w formie autobiografii, odniosła wielki sukces w USA, a w 2007 roku wyprodukowano wedug niej film. Ta ostatnia okoliczność sprowokowała historyków belgijskich do poszukiwań żródłowych – okazało się, że wzruszająca historyjka została wymyślona do celów propagandowo – komercjalnych.

Istnienie mityczne Janion oraz jego przejawy w wyobraźni kulturowej i społecznej

Indeks autorów: Izabela Filipiak
Numer: 2008 / 6

W swojej laudacji autorka przygląda się, w jaki sposób manifestuje się wizerunek Marii Janion, wywołujący rozliczne refleksje i emocje. Pragnie się zastanowić nad przejawami Janion w wyobraźni kulturowej i społecznej.

Marii Janion zmagania z polskimi traumami

Indeks autorów: Tadeusz Sucharski
Numer: 2008 / 6

W Niesamowitej Słowiańszczyźnie Marii Janion odnajduje recenzent egzemplifikację postulowanej przez Profesor metody uprawiania humanistyki jako poznania i terapii. Diagnozie rozdartej tożsamości polskiej, powodowanej wyparciem słowiańskości i traumą postkolonialną, towarzyszą sugestie terapeutyczne: zrozumienie własnej kondycji i uznanie samego siebie w swoim transgranicznym jestestwie. Oznacza to szansę wyzwolenia z kompleksu wyższości-niższości, natomiast dla kultury polskiej, asymilującej różne cywilizacje, możliwość przekroczenia dotychczasowych ograniczeń.

Naznaczenie niemozliwością. Księga Pytań, surrealizm i Holokaust

Indeks autorów: Agata Kula
Numer: 2008 / 6

Odbiór „Księgi pytań”, siedmiotomowego poematu Edmonda Jabèsa, wyznaczają przede wszystkim interpretacje Jacquesa Derridy i Maurice’a Blanchota. Czy zawsze słusznie? Szczególnie w odczytaniu autora „Różni” kilka kwestii wydaje się wartych uściślenia lub dopowiedzenia. Rodzą się pytania o nieoczywisty autobiografizm „Księgi Pytań” i o to, co Jabès mówi na temat Holokaustu i jego miejsca w żydowskiej historii, o opozycję, w jakiej język dzieła stoi do jego konstrukcji, wreszcie – o surrealizm jako ważny punkt odniesienia w artystycznej drodze poety.

Poza granicami: Bruno Schulz w języku angielskim

Indeks autorów: Brian Banks
Tłumacze: Maciej Maryl
Numer: 2008 / 6

O recepcji twórczości Schulza zagranicą.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji