EN
„Teksty Drugie. Teoria literatury, krytyka, interpretacja” to dwumiesięcznik literaturoznawczy wydawany od 1990 przez Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk we współpracy ze Stowarzyszeniem Pro Cultura Litteraria
EN

Kognitywizm, konstruktywizm, literatura / 2010 / 4

Nowy prototyp genologii

Indeks autorów: Maciej Adamski
Numer: 2010 / 4

Artykuł jest krytycznym przeglądem zastosowania kognitywizmu na niwie współczesnej genologii literackiej i – w mniejszym zakresie – lingwistycznej. Szczególnemu oglądowi poddana została tzw. teoria prototypów i wyprowadzona z filozofii późnego Wittgensteina teoria podobieństw rodzinnych; ich możliwości i ograniczenia eksplanacyjne na terenie genologii oraz rewolucyjny charakter stanowią główny przedmiot rozważań.

Szczególny rodzaj nieprzekładalności. O pewnym kłopocie z zakresu teorii przekładu z nieustannym odwołaniem do hermeneutyki

Indeks autorów: Andrzej Skrendo
Numer: 2010 / 4

Artykuł dzieli się na dwie części – teoretyczną i historycznoliteracką. W pierwszej analizowane są relacje między teorią przekładu a hermeneutyką, w drugiej – analizowane problemy translatorskie, jakie zaobserwować można w przekładach wierszy Tadeusza Różewicza na niemiecki i angielski.

Sztuka w perspektywie operacyjnego konstruktywizmu Niklasa Luhmanna

Indeks autorów: Erazm Kuźma
Numer: 2010 / 4

Konstruktywistyczne rozumienie sztuki Niklasa Luhmanna nie ma nic wspólnego z konstruktywizmem – nurtem sztuki awangardowej na początku XX wieku. Do podstawowych terminów konstruktywizmu Luhmanna należą m. in. różnica, autopoieza, obserwacja drugiego stopnia. Różnica, np. system – otoczenie: system sztuki powstał wtedy, gdy odróżnił się od otoczenia innych systemów (gospodarki, polityki, nauki, religii itd.). Autopoieza, czyli samostwórczość: system sztuki wyodrębniwszy się działa według własnych reguł, niezależnych od otoczenia. Obserwacja drugiego stopnia: Luhmann nie pyta, co to jest sztuka (to obserwacja pierwszego stopnia), lecz: w jaki sposób obserwator pierwszego stopnia uznaje coś za sztukę. Konstruktywizm w ogóle, także w odniesieniu do sztuki, jest konstrukcją systemu świadomości, a nie orzekaniem o rzeczywistości, która, oczywiście, istnieje.

Konitywna vs. Kognicyjna? Poetyka vs. 'Poietyka'?

Indeks autorów: Piotr Sobolczyk
Numer: 2010 / 4

Autor rozważa możliwość sformułowania programu poetyki kognitywnej niemieszczącej się ściśle w pojmowaniu „poetyki w świetle językoznawstwa”, zaszczepionym przez strukturalizm. Dokonuje krytycznej lektury podręcznika Petera Stockwella i stara się zaproponować inne spojrzenie na połączenie kognitywizmu z poetyką – nacisk nie na wytwór, a na wytwarzanie z uwzględnieniem roli autora, koncepcja genologii opartej na teorii prototypów, uzupełnienie Ingardenowskiej teorii konkretyzacji narzędziami kognitywistycznymi, problem retoryki kognitywnej, a także szersza kwestia połączenia literaturoznawstwa kognitywistycznego z psychologią poznawczą i społeczną.

Kognitywizm w poetyce i stylistyce

Indeks autorów: Marek Bernacki
Numer: 2010 / 4

Recenzja książki: Kognitywizm w poetyce i stylistyce, red. Grażyna Habrajska i Joanna Ślósarska, Kraków 2006).

Konstruktywizm, komparatystyka, tożsamość. Ze Stevenem Tötösym de Zepetnekiem rozmawiają Agata Zawiszewska i Andrzej Skrendo

Numer: 2010 / 4

Tematem rozmowy jest wpływ jest miejsce konstruktywizmu we współczesnej nauce o literaturze, w szczególności – relacje między konstruktywizmem a komparatystyką oraz studiami kulturowymi. Konstruktywizm rozumiany jest jako całościowy projekt badawczy opary na kategoriach „sytemu” i „literaturoznawstwa empirycznego”, najpełniej opracowany przez Siegfrieda J. Schmidta i jego współpracowników. Ważną częścią rozmowy jest także stosunek konstruktywizmu do hermeneutyki (negatywny) i feminizmu (aprobatywny, jak twierdzi Zepetnek).

Opowieści amalgamatyczne

Indeks autorów: Mark Turner
Tłumacze: Jarosław Płuciennik
Numer: 2010 / 4

Artykuł prezentuje teorię semantycznego stapiania i jej związki z teorią narracji.

Empiryczna Nauka o Literaturze - kierunek w badaniach literackich i szkoła naukowa

Indeks autorów: Bogdan Balicki
Numer: 2010 / 4

Artykuł omawia powstanie i działania szkoły naukowej Empirycznej Nauki o Literaturze w Niemczech. Szkoła skupiona wokół Siegfrieda J. Schmidta , działająca w latach osiemdziesiątych dwudziestego wieku, wypracowała zupełnie odrębny model literaturoznawstwa, który zarówno swoje założenia metodologiczne, jak i uporządkowanie teoretyczne, czerpie z wzorców nauk empirycznych, ze szczególnym uwzględnieniem lingwistyki, cybernetyki i teorii systemów. W kontekście założeń metodologicznych omówione zostają także podstawowe założenia Radykalnego Konstruktywizmu – nurtu w filozofii wiedzy, który znacząco wpłynął na rozwój i prace szkoły naukowej.

Jak spostrzegawczy jest 'beobachter'? Metateoretyczne problemy literaturoznawcze...

Indeks autorów: Paweł Wolski
Numer: 2010 / 4

Autor dokonuje przeglądu trzech publikacji zredagowanych przez Międzyinstytutowe Koło Naukowe Teoretyków Literatury obserwator/beobachter, zastanawiając się, czy stanowią one wynik działania zwartego środowiska konstruktywistycznego – nurtu, który w Polsce był sygnowany dotychczas pojedynczymi publikacjami – czy też prezentacją ogólniej rozumianego stanowiska konstruktywistycznego. To pozornie mało istotne rozróżnienie pozwala odpowiedzieć na pytanie o sposób funkcjonowania polskiego konstruktywizmu pośród innych nurtów badań literackich, w szczególności zaś na pytanie o jego niejednoznaczny stosunek do strukturalizmu, który w publikacjach beobachtera zdaje się być deklaratywnym oponentem wrocławskich konstruktywistów, choć trudno nie myśleć o nim jak o genetycznym prekursorze konstruktywizmu (jako kontynuatora systemowej koncepcji literatury).

Niemożliwa katharsis. Roman Ingarden i Paul Ricoeur czytają 'Poetykę' Arystotelesa

Indeks autorów: Cezary Zalewski
Numer: 2010 / 4

Artykuł dotyczy recepcji Arystotelesowskiej kategorii katharsis w współczesnym dyskursie filozoficznym i teoretycznoliterackim. Zarówno Roman Ingarden w rozprawie Uwagi na marginesie „Poetyki” Arystotelesa, jak i Paul Ricoeur w pracy Czas i opowieść, dążą do minimalizacji oraz dysfunkcjonalizacji tego pojęcia. Usuwanie z niego aspektów poznawczych prowadzi albo do estetyzacji (Ingarden), albo do ujmowania go wyłącznie w wymiarze etycznym (Ricoeur).

Czy istnieje jakaś literacka kategoryzacja świata?

Indeks autorów: Jarosław Płuciennik
Numer: 2010 / 4

W artykule zastanawiam się na swoistością literackiej kategoryzacji świata. Aby odpowiedzieć na tytułowe pytanie, wychodzę od tezy Marka Turnera, że istnieje umysł literacki, który widać w codziennych użyciach języka. Zgadzam się z nim w tym punkcie, uzupełniam jednak o historycznoliteracką korektę. Na wyjściowe pytanie odpowiadam twierdząco, według mnie nowoczesna kategoryzacja literacka jest solilokwialną, procesualną oscylacją między niepewnością a uniesieniem emocjonalnym pewności. Ta teza poprzedzona jest wprowadzeniem i analizą literackich przykładów kategoryzacji obsesyjnej (z pewnością) i kategoryzacji z różnymi stopniami niepewności. W trakcie swoich rozważań korzystam zarówno ze źródeł kognitywistycznych, jak i z tradycji pragmatystycznych.

Literatura, głupcze?

Indeks autorów: Grzegorz Marzec
Numer: 2010 / 4

Rezenzja książki: Jarosław Płuciennik, Literatura, głupcze! Laboratoria nowoczesnej kultury literackiej, Kraków 2009.

Literaturoznawstwo jako projekt interdyscyplinarny (przeł. Bogdan Balicki)

Indeks autorów: Siegfried J. Schmidt
Numer: 2010 / 4

W oparciu o konceptualny modelu społeczeństwa współczesnego jako funkcjonalnie zróżnicowanego społeczeństwa medialnego z nauką i literaturą jako systemami cząstkowymi artykuł omawia podstawy zmian nauki o literaturze w nadchodzących latach. Autor projektuje interdyscyplinarną naukę o literaturze uformowaną na kształt nauk społecznych, która, pracując jako nauka o mediach, nie traci z oczu tekstu literackiego. Taka nauka o literaturze potrzebuje profesjonalizacji i wyspecjalizowanych instytucji badawczych, a także większego starania o obecność w mediach, by jak najlepiej wyjść ze stojącej przed nią konkurencji naukowej.

Narracyjne modele intersubiektywności

Numer: 2010 / 4

Autorka omawia związki między narracją literacką, jej poetyką i intersubiektywnością.

Awangarda - niedokończony projekt

Indeks autorów: Jerzy Franczak
Numer: 2010 / 4

Recenzja książki: Barbara Sienkiewicz, Poznawanie i nazywanie. Refleksja cywilizacyjna i epistemologiczna w Polskiej poezji modernistycznej, Kraków 2007.

Granica literaturoznawstwa. Analiza systemowa

Indeks autorów: Bartosz Ryż
Numer: 2010 / 4

Artykuł skrótowo omawia podstawowe operacje systemowe (w rozumieniu Niklasa Luhmanna), by na tej podstawie wyodrębnić w sposób teoretyczny obiekt badawczy, jakim jest literaturoznawstwo polskie. W toku wywodu osiągnięte jest to poprzez udzielenie odpowiedzi na trzy pytania. Pytanie pierwsze, które odnosi się do granicy systemu, brzmi: Co odróżnia strukturę systemu od struktury otoczenia? Drugie wiąże się ze zróżnicowaniem w obrębie samego systemu: Z jakich komponentów składa się struktura systemu? Trzecie dotyka opozycji element / relacja: Co jest spoiwem systemu?

Literackie tworzenie rzeczywistości [Wstęp]

Indeks autorów: Grzegorz Grochowski
Numer: 2010 / 4

Wstęp do numeru 4/2010, Kognitywizm, konstruktywizm, literatura.

Czeska tradycja humoru i mistyfikacji

Indeks autorów: Štěpán Balík
Numer: 2010 / 4

W niniejszym eseju autor, odróżniając mistyfikację (w sensie tworzenia falsyfikatu literackiego) od „mistyfikacji“ (w sensie „robienia kogoś w konia“), skupia się na drugiej z wymienionych czeskich tradycji artystycznych. Opisuje poszczególne zjawiska obecne w czeskiej kulturze od końca XIX wieku. Wyjaśnia specyficzne pojęcia takie jak np. „recese“ (rodzaj happeningu), „waszagłu“ (teksty wariatów, szaleńców oraz głupków) oraz rozumienie czeskiego poczucia humoru („bezprzedmiotowy humor“, rezygnacja z puenty oraz poetyka żenady).W ujęciu chronologicznym opisuje wybranych dwudziestowiecznych autorów i grupy „mistyfikacyjne“, które zarysowują tło dla swoich następców. W zakończeniu zastanawia się nad tymi zjawiskami uwzględniając czeską tożsamość narodową widzianą z perpektywy Jana Patočki oraz całokształt czeskiej sztuki (niskiej i wysokiej), w której opisywana twórczość znalazła swoje szczególne miejsce.

Trauma jako estetyczne, afektywne doświadczenie. Próba analizy empatycznej wizji

Indeks autorów: Justyna Tabaszewska
Numer: 2010 / 4

Problematyka tego artykułu jest bezpośrednio związana z poruszanymi przez Jill Bennett w książce Empathic Vision. Affect, Trauma and Contemporary Art zagadnieniami. Głównym jego celem jest wskazanie i przybliżenie kilku kluczowych dla – zogniskowanej głównie wokół współczesnej teorii i praktyki sztuki – teorii Bennett problemów i tez, takich jak: relacja między traumą a rzeczywistością (‚autentyczność traumy’), społeczny wymiar traumy, cielesność doświadczenia traumy, a także związek pomiędzy afektem, traumą a empatią.Wyprowadzona z praktyki artystycznej teoria Bennett prowadzi do przeformułowania pojęcia empatii (jest ona doznaniem granicznym, sytuującym się na przecięciu emocji i rozumu) oraz wskazania, iż to właśnie wywoływana za pośrednictwem afektu empatia może stanowić szczególnie istotny sposób odbioru współczesnej sztuki.

Gdy żadna ulica nie ma sensu. Wojna w twórczości młodych reżyserów i dramaturgów

Indeks autorów: Jacek Kopciński
Numer: 2010 / 4

Pamięć drugiej wojny światowej jest dziś ważnym ekranem, na który pokolenie młodych polskich artystów projektuje swoją świadomość. Świadczy o tym wiele faktów artystycznych, spośród których dwa wydają się szczególnie znaczące: spektakl Pawła Passiniego „Hamlet 44” (2008) i dramat Doroty Masłowskiej „Między nami dobrze jest”, (prapremiera w 2008). Passini i Masłowska stworzyli w swoich utworach dwie różne wizje rzeczywistości ufundowane na zapośredniczonej pamięci wojny artystów „późno urodzonych”. Wojna w dramacie Masłowskiej jest początkiem permanentnej katastrofy, która przyjmuje postać realnego i mentalnego śmietnika. U Passiniego zaś wojna to czas wznoszenia etycznych drogowskazów, dzięki którym współczesny Hamlet rekonstruuje zagubioną podmiotowość.

Korzystając ze strony wyrażacie Państwo zgodę na wykorzystywanie przez nas plików cookies. W każdej chwili możecie Państwo zmienić ustawienia cookies a także dowiedzieć się na ich temat więcej. Kliknij tutaj Nie pokazuj więcej tej informacji